تاريخچه شهرستان دوگنبدان
اين شهرستان در جنوب باختری استان کهگيلويه و بوير احمد واقع گرديده و 683/4 کيلومتر مربع مساحت دارد و مرکز اين شهرستان دوگنبدان می باشد . شهرستان گچساران متشکل از دو شهر به نامهای دوگنبدان و باشت است . و از دو بخش به نامهای مرکزی و باشت و نيز 6 دهستان تشکيل يافته است . گچساران در منطقه گرمسير قشلاقی واقع شده است و دارای دو نوع آب و هوای معتدل و خشک در نيمه شرقی و گرمسيری خشک در نيمه غربی می باشد . رودخانه زهره مهمترين رود اين شهرستان است که در جنوب شرقی دوگنبدان جاری است . شهرستان گچساران بدليل وجود معادن نفت يکی از مهمترين مراکز استخراج و بهره برداری نفت کشور به شمار می رود , و دارای اهميت و اعتبار ويژه ای است . مارين يکی از روستاهای زيبا و ديدنی شهرستان گچساران است . اين روستا که در کيلومتری شمال شهرستان گچساران در مسير راه دهدشت – گچساران قرار گرفته است و دارای آب و هوايي معتدل مي باشد . اين روستا دارای باغات فراوان و مزارع سرسبز است . و از ويژگی های روستای مارين معماری زيبا و چشم نواز آن است . که در نوع خود کم نظير می باشد . منازل روستايي در يک شيب 60 درجه از بالای کوه سرازير و تا ته دره که منتهی به باغات مرکبات است , ادامه دارد . از ديگر جاذبه های اين شهرستان ميتوان تنگ ديل , قلات گناوه , دشت گل و باعستان های مارين را نام برد .
منطقه نفت خيز گچساران
منطقه نفتخيز گچساران در سالهاى ١٣٠٢ و ١٣٠٣ هجرى شمسى مورد مطالعه قرار گرفت. در سال ١٣١٠ عمليات حفارى براى چندمين بار آغاز شد و پس از حفر چاههاى بسيار در لايه آسمارى ميزان توليد نفت به ٢١ هزار بشكه در روز رسيد. برنامه هاى حفارى تا قبل از ملى شدن صنعت نفت ادامه يافت و در اين مدت به ١٦ حلقه چاه و ٦٠ هزار بشكه نفت در روز افزايش يافت. پس از ملى شدن صنعت نفت، شركت اكتشاف و توليد نفت ايران در سالهاى ٣٦ و ١٣٣٥ عمليات حفارى را بار ديگر در اين منطقه آغاز كرد. اين برنامه نيز تا سال ١٣٤٥ ادامه داشت و تعداد چاههاى حفارى شده به ٤٦ حلقه افزايش يافت.
ميدان نفتى گچساران در فاصله ٢٢٠ كيلومترى جنوب شرقى اهواز قرار گرفته و شامل سازندهاى شكاف دار كربناتى آسمارى و بنگستان بوده كه در جهت عمومى شمال غربى، جنوب شرقى طاقديس هاى ميادين نفتى جنوب ايران واقع شده است. اين ميدان طاقديسى بطول حدود ٧٠ كيلومتر و عرض ٦ تا ١٥ كيلومتر است. توليد عمده نفت از سازند آسمارى اين ميدان صورت مى گيرد كه عمدتا از سنگهاى كربناتى تشكيل گرديده است. توليد از مخزن از سال ١٣١٨ با چاه شماره ١٣ آغاز گرديد. حجم نفت در جاى مخزن در سال ١٣٥٦ بالغ بر ٣/٤٦ ميليارد بشكه تخمين زده شده است. تاريخچه توليد از مخزن بيانگر آن است كه ميزان توليد روزانه همواره افزايش داشته و در سال ١٣٥٥ به حداكثر ميزان خود بالغ بر ١١٨٠ هزار بشكه در روز رسيده است. تزريق گاز در مخزن از سال ١٣٥٦ آغاز گرديده كه هم اكنون نيز با ميزان تزريق بيش از يكهزار ميليون فوت مكعب در روز از طريق ١٦ حلقه چاه تزريقى ادامه دارد.
شركت بهرهبردارى و گاز گچساران بر اساس سياستها و برنامههاى وزارت نفت مبنى بر ايجاد كيفيت و تحول در نحوه اداره فعاليتهاى مبتنى بر سياست شكل گيرى بنگاههاى اقتصادى و بمنظور كارائى و اثر بخشى سازمانها و همچنين ايجاد بهره جوئى از فن آورى و آماده سازى بستر لازم براى مديريت در جهت ارتقاى سطح كيفى و كمى صنعت نفت بعنوان يكى از شركتهاى فرعى تابعه شركت ملى مناطق نفت خيز در سال ١٣٧٨ تشكيل گرديد.
اين شركت به لحاظ موقعيت ممتاز جغرافيائى و گستردگى آن در استانهاى كهگيلويه و بوير احمد، فارس، بوشهر، خوزستان و اصفهان از ويژگى خاصى برخوردار است و فعلا داراى توانائى توليد ٧٣٦ هزار بشكه در روز از ميادين فعال گچساران ، بى بى حكميه ، رگ سفيد-٢ ،پازنان-٢ ، بينك،گلخاري، نرگسى، چلينگر، گرنگان، سباهمكان و سولابدر ميباشد و همچنين مسئوليت توسعه و توليد از ميادين نفتى تحت برنامه خويز، كيلوركريم، زاغه، رودك و چهاربيشه با ظرفيت مجاز توليد ١٧ هزار بشكه در روز را نيز بر عهده دارد. به طور كلى شركت گچساران وسئوليت توليد صيانت شده از ١٦ ميدان نفتى با استفاده از ٥٨٨ حلقه چاه ، ١٠ واحد بهره بردارى، ٣ كارخانه نمكزدائى ، ١٠ ايستگاه تقويت فشار و تزريق گاز ، ٣ كارخانه گاز و گاز مايع(دو كارخانه ١٢٠٠ و ١٣٠٠ در حال احداث) ، سيستم توليد و تزريق گازپازنان، سيستم گازآغار / دالان ، ٥ آزمايشگاه شميائى و ٥ واحد آبرسانى را بر عهده دارد.
بزگترين ميدان نفتى اين شركت، ميدان گچساران ميباشد كه با ابعاد ٧٠ كيلومتر طول و ٦ تا ١٥ كيلومتر عرض يكى از بزرگترين مخازن كربناتى ايران ميباشد. اين مخزن طى سالهاى ١٣٠٢ و ١٣٠٣ هجرى شمسى مورد مطالعه قرار گرفت و پس از حفارى تعدادى چاه در سال ١٣١٦ با توليد از چاه شماره-٣ با ميزان ٢٦ هزار بشكه در روز آغاز گرديد. بر اساس مطالعات انجام شده بمنظور تثبيت فشار مبناى نفت بر روى ١٤٣ بار تزريق گاز در اين مخزن با هدف رعايت نسبت تزريق ١٦٠٠ ميليون فوت مكعب به ازاى هر بشكه نفت توليدى از سال ١٣٦٥ آغاز و هم اكنون به دليل پائين بودن فشار مبناى نفت تزريق گاز در ١٦ حلقه چاه با نسبت حدود ٢٠٠٠ فوت مكعب گاز به ازاى هر بشكه نفت توليدى ادامه دارد.
توليد نفت و گاز:
شركت بهرهبردارى نفت و گاز گچساران به لحاظ موقعيت ممتاز جغرافيايى و گستردگى آن در استانهاى كهكيلويه و بوير احمد، فارس، بوشهر، خوزستان و اصفهان از ويژگى خاصى برخوردار است اين شركت با توان توليدى بيش از ٧٥٠ هزار بشكه در روز نفت از حدود ٣٢٠ حلقه چاه توليدى يكى از شركتهاى فرعى تابع شركت ملى مناطق نفت
خيز جنوب بشمار مى رود. عمده چاههاى تحت مسئوليت اين شركت در مخازن نفتى گچساران، بيبيحكيمه، رگ سفيد، پازنان، گلخارى، بينك، چلينگر، نرگسى، گرنگان، كيلوركريم، سولابدر، سياهمكان، خويز، رودك، زاغه، چهاربيشه و كوهكاكى حفارى شدهاند. از ميان ١٠ حوزه نفتى در مدار توليد تحت مسئوليت اين شركت هم اكنون مخزن
گچساران با توليد روزانه ٥٠٠ هزار بشكه در روز بيشترين و مخزن سياهمكان با توليد ٤ هزار بشكه در روز كمترين سهم توليدى نفت را بعهده دارند.
تاسيسات و واحدهاى تابعه
اين شركت مسئوليت راهبرى ١٠ واحد بهرهبردارى، ٣ واحد نمكزدائى، ١١ ايستگاه تقويت فشار، ٣ كارخانه گاز و گاز مايع (كارخانه هاى ١٢٠٠ و ١٣٠٠ در حال احداث مى باشند) منطقه تفكيك گاز پازنان، سيسستم گاز آغاردالان، ٩٠ مجموعه تفكيك سرچاهها، ٥ آزمايشگاه شيميايى، ٥ كارخانه آبرسانى با ظرفيت حدودا ٣٢٥٠٠ متر مكعب در روز، قريب ٢٠٠ كيلومتر طول خط آبرسانى، ٦٠٠ كيلومتر طول خطوط انتقال و توزيع برق، ١٠ مولد برق اضطرارى به قدرت ٩ مگاوات، ١٠٥ دستگاه توربوالكتروپمپ مخصوص نفت خام، ٤١ دستگاه توربوكمپرسور و ٢٢ دستگاه الكتروكمپرسور و حدود ٣٣٧٣ كيلومتر خطوط لوله جريانى و انتقال نفت و گاز در اندازههاى ٤ اينچ تا ٤٦ اينچ از اهم واحدها و تاسيسات اين شركت به شمار ميرود. از كل نفت توليدى مخازن شركت، روزانه حدود ٥٠ هزار بشكه نفت به پالايشگاه شيراز ارسال شده و مابقى به پايانه صادراتى جزيره خارك ارسال ميگردد. شركت بهرهبردارى نفت و گاز گچساران با مجموعه تاسيسات و واحدها تابعه و در در اختيار
داشتن ٣٢٢٧ نفر شاغل در بخشهاى عملياتى و پشتيبانى، بيش از ٢٥ نفت خام كشور را توليدنفت و گاز كارون مقام دوممجموع شركتهاى تابع شركت ملى مناطق نفت خيز جنوب دارا است. ذخائر عظيم گازى نيز در منطقه از موقعيت ممتازى برخوردار بوده و محل مناسبى براى ايجاد صنايع جانبى ميباشد. توليد انباشتى از مخازن تحت مسئوليت اين شركت تا پايان سال ٧٨ برابر ٠٢٧٨/١٣ ميليارد بشكه نفت بوده كه ١٦٣/٨ ميليارد بشكه آن متعلق به مخزن گچساران ميباشد. حجم نفت در جاى اوليه ١٠٤٦١٦ ميليون بشكه از مجموع ٤١ ميدان در مدار توليد، برنامه شده و برنامه نشده بود كه با ١٩٣٨٤ ميليون بشكه بازيافت اوليه مورد انتظار، توليد مجاز تا يك ميليون و هفت هزار بشكه در روز را امكان پذير مى سازد. تزريق گاز در مخازن گچساران وبيبيحكيمه بطور متوسط روزانه ٥١١١ ميليون فوت مكعب صورت ميپذيرد كه حدودا ١١١٥ ميليون فوت مكعب آن از طريق گاز همراه مخازن فوق و ٨٣٠ ميليون فوت مكعب آن از مخزن پازنان تامين مى گردد.
ساير پروژه هاى دردست اجرا در بخش نفت و گاز
١- تسهيلات اوليه بهره بردارى از حوزه نفتى گلخارى
٢- تزريق گازبينك از منشأ گازهاى همراه بينك، گلخارى و پارس
٣- تسهيلات بهره بردارى از ميدان نفتى نرگسى
٤- تسهيلات بهره بردارى از ميدان نفتى كيلوركريم
٥- توسعه شبكه تزريق گاز گچساران
٦- طرح توسعه تسهيلات جديد بهره بردارى
٧- احداث واحد گاز و گاز مايع ١٣٠٠ بى بى حكيمه
٨- احداث واحد شيرين سازى بازيافت گوگرد و كارخانه گاز و گاز مايع ٢٠٠
٩- احداث ايستگاه تقويت فشار ضعيف و قوى گاز بينك
١٠- پروژه هاى جمع آورى گازهاى همراه نفت
١١- پروژه هاى بزرگ خدماتى، پشتيبانى و رفاهى (خانه سازى، توسعه بيمارستانها، آموزشى، راهسازى و تداركات)
١٢- بهينه سازى واحدها و استاندارد نمودن آنها
١٣- طرحهاى والفجر در راستاى افزايش توليد
١٤- برداشت از مخازن جديد مثل كيلوركريم، سياهمكان و...
١٥- پروژه هاى آبرسانى
اهداف و نوع پروژه هاى انجام شده و دردست اقدام:
١- تسهيلات اوليه بهره بردارى از حوزه نفتى گلخارى
٢- تزريق گازبينك از منشأ گازهاى همراه بينك، گلخارى و پارس
٣- تسهيلات بهره بردارى از ميدان نفتى نرگسى
٤- تسهيلات بهره بردارى از ميدان نفتى كيلوركريم
٥- توسعه شبكه تزريق گاز گچساران
٦- طرح توسعه تسهيلات جديد بهره بردارى
٧- احداث واحد گاز و گاز مايع ١٣٠٠ بى بى حكيمه
٨- احداث واحد شيرين سازى بازيافت گوگرد و كارخانه گاز و گاز مايع ٢٠٠
٩- احداث ايستگاه تقويت فشار ضعيف و قوى گاز بينك
١٠- پروژه هاى جمع آورى گازهاى همراه نفت
١١- پروژه هاى بزرگ خدماتى، پشتيبانى و رفاهى (خانه سازى، توسعه بيمارستانها، آموزشى، راهسازى و تداركات)
١٢- بهينه سازى واحدها و استاندارد نمودن آنها
١٣- طرحهاى والفجر در راستاى افزايش توليد
١٤- برداشت از مخازن جديد مثل كيلوركريم، سياهمكان و...
١٥- پروژه هاى آبرسانى
توان و قابليت ها:
وجود منابع عظيم نفت، بطوريكه بيش از ٢٥ درصد نفت توليدى كشور در اين منطقه ميباشد.
٢- وجود خطوط اصلى صادرات نفت و تلمبه خانه بزرگ گوره.
٣- تاسيسات نفتى و گاز نظير كارخانه هاى بهره بردارى، نمكزدايى، ايستگاههاى تقويت و تزريق گاز، كارخانه گاز و گاز مايع، خط لوله "٤٢ سراسرى انتقال گاز آغاردالان.
٤- وجود منابع عظيم گاز
٥- وجود منابع عظيم سنگ فسفات كه بر اساس مطالعات انجام شده تنها در معدن فسفات كوه لار واقع در ٥٠ كيلومترى شمال شهرستان گچساران حدود ٣٨٠ ميليون تن مواد تخمين زده ميشود. اين معدن از نظر اقتصادى بسيار حائز اهميت بوده و بعنوان يك ماده اوليه در صنعت پتروشيمى براى توليد كود فسفات بكار ميرود.
٦- امكانات ترانزيتى براى عبور نفت و گاز از منطقه
آثار تاریخی:
گنبد ليشترو كاروانسراي خان عوض بناي ديگري با گنبد پلكاني و مقرنس كاري درون و زير گنبد است كه از زيباترين بناهاي تاريخي شهرستان گچساران محسوب ميشود.
برخي اين گنبد را متعلق به دوران سلجوقي ميدانند اما گمان ميرود كه قدمت اين اثر مربوط قرن سوم هجري همزمان با دوره صفاريان باشد زيرا نمونههاي ديگري از اين گنبد در نواحي جنوبي ايران وجود دارد كه صحت اين ادعا را مورد تاييد قرار ميدهد.
دربخش شمالي دشت ليشتر سدي با ملاط ساروج و سنگ ساخته شده است كه درفصل بارندگي آب را انبار كرده و در مواقع ضروري مورد استفاده كشاورزان منطقه قرار ميگرفته است.
آثار ديگري همچون كاروانسراي "خان عوض" حكايت از رونق تجارت در اين منطقه دارد .
كوشك گودنگون در ۱۰كيلومتري شرق دوگنبدان قرار دارد و داراي اضلاعي مربع شكل به طول ۲۰متر ميباشد ديوارههاي اصلي كوشك گودنگون باسنگ و گچ ساخته شده است و بافاصله كمي از ديوار اصلي كه دست كم ارتفاع ان به ۴/۵تا پنج متر ميرسد.
ديواره حجرهها در بخش مياني اين كوشك حياطي واقع شده است كه اطراف آن را حجرههاي مسكوني فرا گرفته است كه همانند ديوار اصلي كار حفاظت از كوشك را بر عهده دارد .
كوشك گودنگون داراي قدمت تاريخي زيادي است و قدمت آن حداقل به دوران صفويه ميرسد.
كوشكها اغلب از طرف پادشاهان به سرداران نظامي واگذار ميشد. وجود كوشكها دليل ديگري بر رونق و آبادي اين منطقه در آن زمان ميباشد.
در فاصله ۱۰كيلومتري شهر دوگنبدان و در نزديكي روستاي تلخاب شيرين در ميانه دهانه تنگ نه چندان وسيع ملغان شهر تاريخي ملگان آرميده است .
اين شهر كه اكنون ويرانههاي آن به وسعت ۱۰هكتار باقي است در مسير تيسفون بر سر راه دو شهر تاريخي نوبندگان و ارجان قرار گرفته بود.
ابوعبدالله محمدبن احمد مقدسي از جغرافي نويسان قرن چهارم هجري قمري در كتاب "احسن التقاسيم في معرفه الاقاليم" در مورد اين شهر مطالبي بيان كرده است ولي آن را قريه يا روستا ناميده است اما دراوايل قرن ششم هجري قمري در فارسنامه از شهر كوچكي بنام ملگان ياملغان كه امروزه ان را تنگ ملعون مي نامند اشاره شده است و درمورد هواي آن گفته شده است كه اين شهر داراي هوايي گرمسيري است و آب رواني دارد .
قلعه شهر ملگان چنان مستحكم بوده است كه حمدالله مستوفي جغرافي نويس قرن ششم درباره ان گفته است كه آن قلعه را با يك مرد ميتوان در برابر سپاهيان زيادي حفظ كرد.
آثار جاده سنگ فرشي كه در نزديكي روستاي خان احمد بدست آمده است و همچنين آثار به جامانده از يك شهر تاريخي ديگر در نزديكي پاسگاه منطقه امامزاده جعفر و همچنين از آثار بجامانده از شهري كه در متون تاريخي به نام " باشت قوطا" يا" باشت كتا" از آن ياد شده است نشاندهنده اين مسير مهم تجاري است كه علاوه براهميت سوق الجيشي از اهميت اقتصادي آن حكايت ميكند.
مديركل ميراث فرهنگي وگردشگري استان كهگيلويه وبويراحمد گفت ۴۶۰اثر باستاني در اين استان تاكنون مورد شناسايي قرار گرفته است كه از اين تعداد ۲۱۰اثر جزو آثار ملي به ثبت رسيده است .
مهندس جمشيد معيني افزود: ۱۶اثر مهم تاريخي كه شامل بافت تاريخي ديل ، گنبد ليشتر و قلعه ضرغام آباد، قلعه دختر، پل دختر،قلعه شامبركان ،قلعه آرو و قلعه بريم ،ارك محمدخان و چهارطاقي خيرآباد ميباشد در مهرماه امسال براي جلوگيري از ساخت وساز درمحدوده مكانهاي ذكر شده نقشه برداري و تعيين حريم شدند.
وي افزود: محوطه تنگ سروك با ۱۴استوان (گوردخمه) دوره ايلمايي در شهرستان كهگيلويه وهمچنين قبرستان تاريخي ديل به وسعت ۱۰هكتار باقدمت ۳۰۰سال به وسيله كارشناسان باستان شناسي سازمان ميراث فرهنگي استان در شهرستان گچساران در سال جاري شناسايي شد .
مديركل ميراث فرهنگي استان كهگيلويه وبويراحمد گفت: خنگ بنار،محوطه پشه كان يك و دو در سه كيلومتري شرق دوگنبدان ، دژكل دوغ فروش كه به قلعههاي اسماعيليه شباهت دارد و محوطه كل دوغ فروش به وسعت پنج تا ۶هكتار،غارچال اميرخاني در منطقه گنجگون عليا،غارچال كلات درروستاي دلي اولاد علي مومن ،محوطه آبگرد و محوطه زنگوا در شهرستان دنا هم شناسايي شده اند.
كارشناس ارشد سازمان ميراث فرهنگي گفت: آشنا نبودن مردم با ارزش آثار تاريخي و فرهنگي دليل اصلي تخريب اين گونه آثار به وسيله زارعين و روستاييان است.
محمد كاظم رحماني افزود: آثار تاريخي به جا مانده در كهگيلويه وبوير احمد از دوره نوسنگي تا دوره اسلامي است و از اين نظر اين استان در رديف استانهاي تاريخي كشور قرار دارد.
يكي ديگر از كارشناسان سازمان ميراث فرهنگي كهگيلويه و بويراحمد گفت:
اين استان اثار باارزش باستاني و تاريخي در دورههاي مختلف تاريخي را دارد و بايد نسبت به حفظ و نگهداري ان اقدام شود.
علي شريفي افزود: آثار بجا مانده حكايت از پيشينه طولاني اين منطقه دارد و بايد با مرمت اين اثار از تخريت ان جلوگيري كرد.
وي اظهار داشت: بقاياي بجامانده تاريخي در شهر گچساران حكايت از وضعيت مناسب تاريخي ،تجاري دراين شهر دارد.
شريفي گفت: ۷۰اثر تاريخي در گچساران شناخته شده كه بسياري از اين آثار نياز به مرمت و بازسازي دارد.
وي با اشاره به نقش آثار تاريخي در جذب گردشگران و معرفي فرهنگ اين استان بر لزوم توجه مسوولان در اختصاص اعتبارات مناسب به اين اثار از محل فصول مختلف تاكيد كرد.
گچساران، غني اما همچنان محروم!
* ۲۹/۴ درصد نرخ بيكاري، كمبود مراكز فرهنگي نظير سينما، سالن تئاتر، بوستانهاي شهري، گسيختگي عوامل تشكيل دهنده توليد صنعتي، فقدان اعتبارات و تسهيلات اعطايي در بخش توليد و نبود انبارهاي مناسب براي نگهداري كالا از جمله عمده ترين مشكلات و تنگناهايي است كه ورزيده ترين كارشناسان برنامه ريزي همه ساله درباره گچساران ۱۴۰هزارنفري اعلام مي كنند.
)
